Marrëveshja e Parisit mbush dhjetë vjet: sa larg janë vendet nga premtimet klimatike?
Marrëveshja e Parisit hyri në fuqi më 4 nëntor 2016, duke vendosur një objektiv të përbashkët për të kufizuar ngrohjen globale. Një dekadë më pas, politikat klimatike dhe energjia e pastër kanë përparuar, por emetimet vijojnë të jenë të larta dhe bota mbetet larg trajektores së nevojshme për të arritur objektivin më ambicioz.
Marrëveshja u miratua në vitin 2015 nga 196 palë. Ajo synon që rritja e temperaturës mesatare globale të mbahet ndjeshëm nën 2°C krahasuar me periudhën paraindustriale, ndërsa vendet të përpiqen ta kufizojnë në 1.5°C. Aktualisht, marrëveshjes i janë bashkuar 194 palë: 193 shtete dhe Bashkimi Evropian.
Në vend që të vendosë të njëjtat objektiva për çdo shtet, marrëveshja u kërkon qeverive të hartojnë planet e tyre kombëtare për uljen e emetimeve dhe përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike. Këto plane përditësohen çdo pesë vjet, ndërsa vlerësimi global mat përparimin e përbashkët. Zbatimi mbështetet te transparenca dhe presioni ndërkombëtar: marrëveshja nuk vendos ndëshkime automatike nëse një vend nuk përmbush objektivin e vet.
Në dekadën e fundit, investimet në energjinë e pastër janë zgjeruar dhe disa politika kanë ndihmuar në uljen e emetimeve në vende të caktuara. Parashikimet për ngrohjen deri në fund të shekullit janë përmirësuar krahasuar me ato të vitit 2015. Megjithatë, sipas raportit të fundit të Programit të Mjedisit të OKB-së, nëse vazhdojnë politikat aktuale, planeti mund të ngrohet me rreth 2.8°C deri në vitin 2100. Edhe nëse përmbushen plotësisht planet kombëtare të paraqitura, ngrohja parashikohet të arrijë rreth 2.6°C.
Temperaturat globale po rriten. Viti 2024 ishte i pari që kaloi 1.5°C mbi nivelin paraindustrial për një vit të plotë kalendarik, ndërsa periudha 2023–2025 shënoi mesatarisht mbi këtë prag. Kjo nuk do të thotë se objektivi afatgjatë i Marrëveshjes së Parisit është tejkaluar përfundimisht: ai matet në bazë të një periudhe afatgjatë, jo të një viti të vetëm. Por raporti i OKB-së vlerëson se kalimi përtej 1.5°C tashmë pritet të ndodhë dhe se nevojiten shkurtime të mëtejshme të emetimeve për të kufizuar kohëzgjatjen dhe nivelin e tejkalimit.
Përgjegjësia për emetimet nuk është e shpërndarë njësoj. Kina, Shtetet e Bashkuara dhe India përbëjnë më shumë se gjysmën e emetimeve vjetore globale, por SHBA-ja ka çliruar më shumë dioksid karboni në total gjatë historisë. Emetimet vijnë kryesisht nga djegia e qymyrit, naftës dhe gazit, ndërsa shpyllëzimi pakëson aftësinë e natyrës për të thithur karbonin.
Shtetet e Bashkuara janë larguar sërish nga marrëveshja pas urdhrit të Presidentit Donald Trump në janar 2025; tërheqja hyri në fuqi më 27 janar 2026. Pavarësisht përparimit të arritur në politikat klimatike dhe energjinë e rinovueshme, hendeku mes premtimeve dhe veprimeve mbetet i madh. Sipas vlerësimit të OKB-së, për ta kufizuar ngrohjen, vendet duhet të ulin më shpejt emetimet dhe të forcojnë planet e tyre klimatike.
