RADIO KONTAKT

Pas 14 vitesh dominim politik të Aleksandar Vuçiçit, Serbia përballet me një kthesë të rëndësishme. Fitorja e Listës Studentore në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit shënon fundin e një epoke politike dhe hap një periudhë të re, me pikëpyetje të mëdha për të ardhmen e vendit, marrëdhëniet me Kosovën dhe pozitën e shqiptarëve në rajon.

Sipas rezultateve paraprake të publikuara mëngjesin e 26 tetorit nga Komisioni Republikan i Zgjedhjeve, pas përpunimit të 96,25 për qind të qendrave të votimit, Lista Studentore ka marrë 52,54 për qind të votave, ose rreth 2,21 milionë vota. Lista e drejtuar nga Vuçiç ka siguruar 39,29 për qind, me rreth 1,65 milionë vota. Diferenca mes dy forcave ka kaluar 557 mijë vota, ndërsa pjesëmarrja ka arritur në 68,78 për qind. Rezultatet përfundimtare mbeten për t’u konfirmuar zyrtarisht.

Fitorja vjen pas një periudhe të gjatë protestash kundër korrupsionit dhe mënyrës së qeverisjes. Lëvizja studentore, e cila u shndërrua në një mobilizim të gjerë qytetar, arriti të bashkonte kategori të ndryshme të shoqërisë dhe të sfidonte një sistem politik që për vite me radhë ishte përqendruar rreth Vuçiçit dhe Partisë Progresive Serbe.

Por ndryshimi i pushtetit në Beograd nuk do të thotë automatikisht ndryshim i politikës së Serbisë ndaj Kosovës. Për shqiptarët, çështja kryesore është nëse një qeveri e re do të ndryshojë mënyrën se si Beogradi ushtron ndikimin e tij politik dhe ekonomik në Kosovë, apo do të ruajë të njëjtën qasje ndaj statusit të saj.

Nga tragjedia e Novi Sadit te humbja e Vuçiçit

Lëvizja studentore u fuqizua pas tragjedisë së 1 nëntorit 2024, kur shembja e një strehe betoni në stacionin hekurudhor të Novi Sadit shkaktoi vdekjen e 16 personave. Ngjarja u kthye në simbol të pakënaqësisë ndaj korrupsionit, mungesës së transparencës dhe përgjegjësisë institucionale.

Protestat nisën me kërkesa për zbardhjen e përgjegjësive dhe drejtësi për viktimat, por shpejt u shndërruan në një lëvizje kombëtare. Studentëve iu bashkuan fermerë, punëtorë, mjekë, profesorë, artistë dhe qytetarë të pakënaqur me mënyrën se si funksiononin institucionet.

Ndryshe nga partitë tradicionale, lëvizja nuk u organizua rreth një drejtuesi të vetëm. Vendimmarrja u zhvillua përmes asambleve studentore, të njohura si plenume, ku diskutimet dhe vendimet bëheshin në mënyrë kolektive. Kjo strukturë i dha lëvizjes një profil të ndryshëm nga opozita e zakonshme dhe e ndihmoi të fitonte mbështetje përtej universiteteve.

Pas gati dy vitesh mobilizim, pakënaqësia u përkthye në rezultat elektoral. Lista Studentore arriti të sigurojë shumicën e votave në zgjedhjet e parakohshme, ndërsa Vuçiç pranoi humbjen. Megjithatë, fitorja nuk i jep fund menjëherë ndikimit të strukturave politike, ekonomike dhe institucionale të ndërtuara gjatë qeverisjes së tij.

Studentët fituan, por nuk do të qeverisin drejtpërdrejt

Një nga veçoritë më të pazakonta të kësaj fitoreje është se studentët që udhëhoqën protestat nuk kandiduan vetë për deputetë. Në vend të tyre, ata mbështetën një listë me profesionistë nga fusha të ndryshme, mes tyre profesorë universiteti, mjekë, juristë, akademikë, artistë dhe ekonomistë.

Kandidatët u përzgjodhën me synimin për të ofruar një alternativë ndaj figurave të konsoliduara të politikës serbe dhe për të fituar besimin e qytetarëve që nuk identifikoheshin domosdoshmërisht me partitë tradicionale. Mes emrave të përfshirë në listë ishte edhe Dejan Šoškić, ish-guvernator i Bankës Kombëtare të Serbisë, i përmendur si një kandidat i mundshëm për drejtimin e qeverisë.

Kjo zgjedhje mund të jetë një avantazh, por edhe një dobësi. Lëvizja ka arritur të bashkojë qytetarët rreth kërkesës për ndryshim, por tashmë duhet të garantojë se përfaqësuesit e saj do të zbatojnë programin e premtuar. Studentët do të mbeten jashtë parlamentit, ndërsa vendimet do të merren nga deputetë që duhet të përballen me përgjegjësi konkrete qeverisëse.

Programi i Listës Studentore përqendrohet te lufta kundër korrupsionit, depolitizimi i institucioneve, reforma e policisë dhe strukturave të sigurisë, transparenca në ndërmarrjet publike dhe ndryshimi i mënyrës së funksionimit të mediave. Premtohet gjithashtu hetimi i abuzimeve dhe largimi i zyrtarëve që kanë shkelur ligjin.

Sfida do të jetë kalimi nga premtimet në veprime. Qeveria e re do të duhet të tregojë nëse mund të hetojë korrupsionin pa e kthyer procesin në një përplasje politike, të reformojë institucionet pa paralizuar funksionimin e tyre dhe të ruajë mbështetjen e qytetarëve edhe kur vendimet e saj të kërkojnë kohë për të dhënë rezultate.

Kosova, prova më e vështirë për pushtetin e ri në Beograd

Për Kosovën, fitorja e Listës Studentore nuk nënkupton domosdoshmërisht një ndryshim të menjëhershëm të politikës serbe. Gjatë fushatës, përfaqësuesit e lëvizjes kanë mbrojtur qëndrimin se Kosova është pjesë e Serbisë, duke iu referuar Kushtetutës serbe. Ata kanë mbajtur simbolikisht me vete Kushtetutën gjatë fushatës dhe kanë kërkuar që çështja e Kosovës të trajtohet në përputhje me të.

Në programin dhe deklaratat e tyre është përmendur rishqyrtimi i marrëveshjeve të arritura në dialogun për normalizimin e marrëdhënieve me Prishtinën, si dhe kërkesa që vendimet të merren pas konsultimeve me serbët e Kosovës. Kjo e bën të paqartë nëse ndryshimi i pushtetit do të sjellë një qasje më pragmatike ndaj dialogut apo një përpjekje për të rihapur marrëveshjet ekzistuese.

Një pikë e rëndësishme është Marrëveshja Bazë e 27 shkurtit 2023, e dakordësuar në Bruksel, dhe Aneksi i Ohrit i 18 marsit të po atij viti. Marrëveshja parashikon, ndër të tjera, respektimin e integritetit territorial dhe zotimin e Serbisë për të mos kundërshtuar anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare. Nga ana tjetër, Kosova ka marrë përsipër të sigurojë një nivel vetëmenaxhimi për komunitetin serb, përfshirë çështjen e Asociacionit të komunave me shumicë serbe.

Gjatë fushatës, përfaqësues të Listës Studentore kanë kërkuar që marrëveshjet e nënshkruara me Kosovën t’i nënshtrohen shqyrtimit parlamentar dhe atij të Gjykatës Kushtetuese të Serbisë, duke lënë të hapur mundësinë e rishikimit të tyre. Deri tani nuk është e qartë nëse kjo do të përkthehej në kundërshtim juridik, ndryshim politik apo thjesht një mënyrë tjetër të zbatimit të detyrimeve të marra.

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, e ka kushtëzuar vazhdimin e dialogut të nivelit të lartë me ekstradimin nga Serbia të Millan Radoiçiçit, i cili ka marrë përgjegjësinë për sulmin e armatosur në Banjskë. Lista Studentore nuk ka paraqitur deri tani një qëndrim të qartë për këtë çështje.

Kjo është një nga pikëpyetjet kryesore për Prishtinën: a do të ndryshojë qeveria e re mënyrën e trajtimit të çështjeve të sigurisë dhe të përgjegjësisë për ngjarjet në veri të Kosovës, apo do të vazhdojë të ndjekë vijën politike të paraardhësve të saj?

Çfarë mund të ndryshojë për serbët e Kosovës?

Ndikimi i Beogradit në Kosovë nuk kufizohet te Lista Serbe, partia kryesore e serbëve të Kosovës, e cila është mbështetur nga Partia Progresive Serbe dhe Vuçiçi. Serbia ka një rol të rëndësishëm edhe përmes financimit të institucioneve arsimore dhe shëndetësore, pagave, pensioneve dhe ndihmave sociale për një pjesë të komunitetit serb.

Kjo do të thotë se ndryshimi i pushtetit në Beograd mund të prekë jo vetëm marrëdhëniet politike, por edhe mënyrën se si ofrohen shërbimet dhe mbështetja ekonomike për serbët e Kosovës. Megjithatë, largimi i Vuçiçit nuk nënkupton domosdoshmërisht ndërprerjen e këtij financimi. Pyetja është nëse mbështetja do të vazhdojë në të njëjtën formë dhe në çfarë mase do të mbetet e lidhur me kontrollin politik të Beogradit.

Në Listën Studentore kanë qenë edhe përfaqësues të Universitetit në Mitrovicën e Veriut, i cili funksionon në sistemin arsimor të Serbisë. Njëri prej tyre, pedagogu i mjekësisë Jugosllav Gashiç, ka folur për mundësinë e integrimit të institucioneve arsimore dhe shëndetësore në sistemin e Kosovës. Ai ka shprehur gatishmëri për një proces që do të përfshinte regjistrimin në sistemin kosovar, por ka kundërshtuar atë që e cilëson si “kosovarizim”.

Çështja është e ndërlikuar, pasi Kosova e konsideron sistemin e dyfishtë të institucioneve të paqëndrueshëm, ndërsa partnerët ndërkombëtarë kërkojnë që çdo proces integrimi të zhvillohet në konsultim me komunitetin serb dhe pa cenuar ofrimin e shërbimeve. Mbyllja e institucioneve serbe pa alternativa të qarta për qytetarët ka sjellë kritika edhe nga bashkësia ndërkombëtare.

Për këtë arsye, një qeveri e re në Beograd mund të përballet me një zgjedhje të vështirë: të vazhdojë mbështetjen për institucionet paralele, duke ruajtur ndikimin e saj politik, ose të kërkojë forma të reja bashkëpunimi që mund të lehtësojnë integrimin e shërbimeve. Deri tani nuk ka shenja të mjaftueshme për të thënë se cila rrugë do të ndiqet.

A do të ndryshojë qëndrimi i Serbisë për statusin e Kosovës?

Pavarësisht ndryshimit politik, analistët nuk presin që kundërshtimi i pavarësisë së Kosovës të zhduket shpejt nga politika serbe. Qëndrimi se Kosova është pjesë e Serbisë ka qenë pjesë e politikës shtetërore të vendit për shumë vite dhe gëzon mbështetje të konsiderueshme në opinionin publik.

Në mesin e vitit, Lista Studentore publikoi një Memorandum për Kosovën, ku territori përshkruhej si pjesë e patjetërsueshme e Serbisë. Dokumenti kërkonte që çështja të trajtohej në kuadër të Kushtetutës serbe dhe në bashkëpunim me organizatat ndërkombëtare. Më vonë, lëvizja publikoi edhe një material të titulluar “Tradhtia e Kosovës”, duke kritikuar Vuçiçin për zhvillimet që, sipas saj, kanë dobësuar praninë dhe ndikimin serb në Kosovë.

Kritika e studentëve ndaj Vuçiçit nuk lidhet me kërkesën për njohjen e Kosovës, por me mënyrën se si ai ka menaxhuar çështjen gjatë qeverisjes së tij. Kjo tregon se ndryshimi politik në Serbi mund të sjellë debat të ri për taktikat dhe marrëveshjet, pa ndryshuar domosdoshmërisht qëndrimin themelor ndaj statusit të Kosovës.

Analistë të marrëdhënieve Kosovë-Serbi kanë vlerësuar se një qeveri e re në Beograd do ta kishte të vështirë të tërhiqej plotësisht nga dialogu me Prishtinën, pasi kjo do të rrezikonte marrëdhëniet me Bashkimin Evropian. Megjithatë, vijimi i dialogut nuk do të thotë automatikisht përparim drejt normalizimit.

Për Kosovën, sfida do të jetë të kuptojë nëse qeveria e re është e gatshme të zbatojë marrëveshjet ekzistuese, të negociojë për çështjet e hapura dhe të shmangë përdorimin e Kosovës si instrument të politikës së brendshme serbe. Për momentin, këto mbeten çështje të hapura.

Lugina e Preshevës dhe shqiptarët në Serbi

Ndryshimi politik në Beograd ka rëndësi edhe për shqiptarët e Luginës së Preshevës, të cilët prej vitesh ngrenë shqetësime për të drejtat, përfaqësimin institucional dhe diskriminimin. Në këtë kontekst, përfaqësimi politik dhe mënyra se si qeveria e re do t’i trajtojë pakicat kombëtare do të jenë ndër treguesit e rëndësishëm të qasjes së saj ndaj demokracisë dhe barazisë.

Fitorja e Listës Studentore nuk garanton vetvetiu përmirësim të pozitës së shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Kjo do të varet nga politikat konkrete, zbatimi i ligjeve dhe gatishmëria për të trajtuar kërkesat e komuniteteve që kanë ndier mungesë përfaqësimi ose pengesa në ushtrimin e të drejtave.

Nëse qeveria e re synon të ndërtojë institucione më transparente dhe më pak të politizuara, trajtimi i pakicave do të jetë një provë e rëndësishme. Respektimi i të drejtave të shqiptarëve nuk mund të matet vetëm me deklarata politike, por me mundësinë për përfaqësim, arsimim, përdorimin e gjuhës, punësim dhe qasje të barabartë në shërbimet publike.

Për Shqipërinë dhe Kosovën, zhvillimet në Luginën e Preshevës mbeten gjithashtu një çështje me rëndësi rajonale. Megjithatë, pa vendime konkrete të qeverisë së re, është ende herët të flitet për një ndryshim të sigurt të politikës ndaj shqiptarëve.

Serbia mes BE-së, Rusisë dhe Kinës

Ndryshimi i pushtetit mund të ndikojë edhe në politikën e jashtme të Serbisë. Gjatë qeverisjes së Vuçiçit, Beogradi ka ndjekur një politikë balancimi mes Bashkimit Evropian, Rusisë dhe Kinës, duke ruajtur lidhjet ekonomike me Perëndimin, marrëdhëniet e afërta me Moskën dhe bashkëpunimin në rritje me Pekinin.

Serbia ka nisur negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, por nuk iu është bashkuar sanksioneve perëndimore kundër Rusisë. Një qeveri e re mund të përballet me presion për të përcaktuar më qartë orientimin e saj, veçanërisht në raport me integrimin evropian dhe politikën ndaj Moskës.

Megjithatë, programi i Listës Studentore është përqendruar kryesisht te korrupsioni dhe reformat institucionale, pa përcaktuar qartë se si do të ndryshojë politika e jashtme. Për këtë arsye, nuk mund të nxirret përfundimi se fitorja e saj do ta afrojë automatikisht Serbinë me BE-në ose do ta largojë nga Rusia dhe Kina.

Fitorja është vetëm fillimi

Humbja e Vuçiçit përbën një ndryshim të madh në politikën serbe, por testi i vërtetë për Listën Studentore nis pas zgjedhjeve. Lëvizja duhet të tregojë se mund ta shndërrojë mobilizimin qytetar në reforma të qëndrueshme, të kontrollojë korrupsionin dhe të rikthejë besimin te institucionet.

Për Kosovën dhe shqiptarët e rajonit, çështja nuk është vetëm kush do të drejtojë Serbinë, por nëse ndryshimi do të ndikojë në mënyrën se si Beogradi sillet me fqinjët, trajton pakicat dhe përmbush detyrimet ndërkombëtare. Në këtë fazë, fitorja studentore krijon mundësi për ndryshim, por nuk garanton një kthesë në politikën ndaj Kosovës.

Përgjigjet do të varen nga përbërja e qeverisë së re, vendimet e para parlamentare dhe qëndrimet që Beogradi do të mbajë në dialogun me Prishtinën. Deri atëherë, Serbia hyn në një periudhë të re politike, ndërsa rajoni pret të shohë nëse ndryshimi i pushtetit do të sjellë edhe ndryshim të qasjes.