Minat në Kanalin e Korfuzit, ngjarja që la gjurmë në historinë shqiptare
Më 22 tetor 1946, katër anije luftarake britanike hynë në Kanalin e Korfuzit, pranë Sarandës, në një operacion që do të shënonte një nga përplasjet më të rëndësishme mes Shqipërisë dhe Britanisë së Madhe pas Luftës së Dytë Botërore. Dy prej tyre, destrojerët “Saumarez” dhe “Volage”, goditën mina detare. Si pasojë, 45 pjesëtarë të Marinës Britanike humbën jetën dhe 42 të tjerë u plagosën.
Ngjarja erdhi pas përkeqësimit të marrëdhënieve mes dy vendeve dhe një incidenti të mëparshëm, më 15 maj 1946, kur dy kryqëzorë britanikë u qëlluan nga artileria bregdetare shqiptare. Pas shkëmbimit të notave diplomatike, qeveria shqiptare kishte pezulluar kalimin e anijeve luftarake të huaja pa autorizim paraprak.
Dokumente britanike të bëra publike më vonë kanë hedhur dritë mbi përgatitjet për operacionin e 22 tetorit. Plani sekret XCU, i hartuar në tetor 1946, parashikonte kalimin e katër anijeve britanike dhe masat që duhej të merreshin në rast të reagimit nga ana shqiptare. Sipas analizës së autorit të materialit, dokumentet tregojnë se operacioni ishte planifikuar edhe për të testuar reagimin e Shqipërisë, duke ngritur pikëpyetje mbi pretendimin britanik se bëhej fjalë për një kalim paqësor.
Çështja përfundoi në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë. Në vendimin e 9 prillit 1949, gjykata, me 14 vota pro dhe dy kundër, vendosi se Britania e Madhe nuk kishte shkelur sovranitetin shqiptar me veprimet e flotës së saj më 22 tetor 1946. Sipas autorit, mosparaqitja e planit XCU në proces ishte një element që vë në pikëpyetje përfundimet e gjykimit.
Incidenti u pasua nga një konflikt i gjatë diplomatik, ndërprerja e marrëdhënieve mes dy vendeve dhe mosmarrëveshja për arin shqiptar të bllokuar nga Britania. Rivendosja e marrëdhënieve pas rënies së regjimit komunist hapi rrugën për zgjidhjen e çështjeve të mbetura.
Tetë dekada më vonë, incidenti i Kanalit të Korfuzit mbetet një ngjarje historike e debatueshme, ku dokumentet arkivore dhe vendimi i gjykatës ndërkombëtare paraqesin këndvështrime që vazhdojnë të diskutohen.
