Arsimi i lënë pas dore frenon transformimin ekonomik të Shqipërisë
Shqipëria vijon të përballet me një kontrast mes rritjes ekonomike dhe dobësisë së investimeve në arsim, kërkim shkencor dhe inovacion. Ndërsa vende si Estonia dhe Sllovenia kanë ndërtuar avantazhe konkurruese përmes zhvillimit të aftësive dhe teknologjisë, modeli ekonomik shqiptar po mbështetet gjithnjë e më shumë te shërbimet, turizmi dhe ndërtimi.
Të dhënat tregojnë se financimi publik për arsimin ka ndryshuar pak gjatë dekadës së fundit. Në vitin 2015, shpenzimet për arsimin përbënin 3,1% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, ndërsa në vitin 2025 arritën rreth 3,2%. Kjo situatë ngre pikëpyetje për aftësinë e sistemit arsimor për të përgatitur profesionistë që i përgjigjen nevojave të një ekonomie në ndryshim.
Përvoja e Estonisë tregon se investimet në arsim dhe teknologji mund të krijojnë mundësi edhe për ekonomi me treg të vogël. Sipas OECD-së, sektori i teknologjisë së informacionit dhe komunikimit kontribuon me rreth 8,5% të vlerës së shtuar ekonomike të vendit. Ndërkohë, Sllovenia shpenzoi rreth 1,44 miliardë euro për kërkim dhe zhvillim në vitin 2024, ekuivalente me 2,1% të PBB-së, me bizneset që përbënin pjesën kryesore të aktivitetit kërkimor.
Në Shqipëri, ndërkohë, baza prodhuese po humbet peshë. Sipas INSTAT, industria përfaqësonte vetëm 10,07% të PBB-së në vitin 2025, niveli më i ulët që nga viti 2009. Edhe bujqësia ka vijuar të tkurret, ndërsa ndërtimi dhe aktivitetet e lidhura me turizmin janë kthyer në mbështetës të rëndësishëm të rritjes ekonomike.
Kjo zhvendosje e ekonomisë drejt sektorëve që nuk krijojnë domosdoshmërisht kërkesë të lartë për aftësi të specializuara rrit shqetësimet për produktivitetin dhe konkurrueshmërinë afatgjatë. Në të njëjtën kohë, mungesa e një lidhjeje të fortë mes universiteteve, kërkimit shkencor dhe nevojave të bizneseve kufizon mundësitë për të zhvilluar industri me vlerë të shtuar më të lartë.
Investimet e pamjaftueshme në arsim dhe inovacion, së bashku me dobësinë e sektorëve prodhues, rrezikojnë të krijojnë një cikël të vështirë për t’u thyer: ekonomia prodhon pak vende pune me kualifikim të lartë, ndërsa aftësitë e punonjësve nuk shfrytëzohen plotësisht. Përvoja e vendeve të tjera europiane tregon se zhvillimi i kapitalit njerëzor mund të jetë një nga kushtet kryesore për një model ekonomik më produktiv dhe të qëndrueshëm.
