Nëntë ditë që ndryshuan shkrimin e shqipes: Kongresi i Manastirit
Më 14 nëntor 1908, në Manastir, nisi një kuvend që do të ndikonte në mënyrën si shkruhej dhe mësohej shqipja. Për nëntë ditë, delegatë nga trevat shqiptare dhe kolonitë jashtë vendit diskutuan për një çështje që lidhej drejtpërdrejt me arsimin, botimet dhe përhapjen e gjuhës shqipe: nevojën për një alfabet të përbashkët.
Kongresi u thirr në një kohë kur në përdorim ishin disa alfabete. Mes tyre ishte alfabeti i Stambollit, si edhe ato të shoqërive “Bashkimi” dhe “Agimi”. Kjo larmi krijonte vështirësi për botimin e librave, përdorimin e teksteve shkollore dhe komunikimin mes shqiptarëve nga krahina të ndryshme. Një alfabet i përbashkët shihej si mënyrë për ta bërë më të lehtë mësimin dhe për të forcuar lidhjet kulturore.
Në Manastir u mblodhën rreth 50 delegatë, përfaqësues të klubeve, shoqërive patriotike dhe komuniteteve shqiptare. Mes tyre kishte intelektualë, klerikë, mësues dhe veprimtarë të shtypit. Kongresi drejtohej nga Mit’hat Frashëri, ndërsa për shqyrtimin e propozimeve për alfabetin u krijua një komision prej 11 anëtarësh, me kryetar At Gjergj Fishtën. Në komision u përfshinë përfaqësues të alfabeteve kryesore që përdoreshin në atë kohë.
Diskutimet nuk u zhvilluan pa kundërshtime. Delegatët duhej të merrnin parasysh traditat e ndryshme të shkrimit, mundësitë e botimit dhe nevojën që alfabeti të përdorej në të gjitha trevat. Zgjidhja e arritur ishte kompromis: u miratua përdorimi i alfabetit latin, ndërsa për një periudhë u lejuan edhe dy variante, alfabeti i Stambollit dhe ai i bazuar tërësisht në shkronja latine. Kjo i dha mundësi procesit të njësimit të vazhdonte pa i lënë menjëherë jashtë përdorimit tekstet dhe përvojat ekzistuese.
Rëndësia e Kongresit qëndron edhe te mënyra si u arrit vendimi. Përfaqësues të besimeve, krahinave dhe shoqërive të ndryshme u ulën për të gjetur një zgjidhje të përbashkët për gjuhën. Alfabeti i njësuar ndihmoi në shtimin e librave e gazetave në shqip dhe në përhapjen e arsimit kombëtar, duke krijuar një bazë të përbashkët për komunikim mes shqiptarëve.
Punimet përfunduan më 22 nëntor 1908. Kongresi nuk ishte i vetmi hap drejt njësimit të shkrimit, por vendimi i tij hapi rrugën për konsolidimin e alfabetit që përdorim sot. Për këtë arsye, 22 nëntori kujtohet si Dita e Alfabetit, ndërsa Manastiri mbetet i lidhur me një nga vendimet më të rëndësishme të historisë kulturore shqiptare.
