97 vjet nga vrasja e veprimtarit e atdhetarit Luigj Gurakuqi
Luigj Gurakuqi ishte veprimtar i çështjes kombëtare, hartues dhe nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë, poet, arsimtar, tekstolog, gjuhëtar, diplomat, deputet dhe Hero i Popullit shqiptar. Ai shkroi deklaratën e Pavarësisë së Shqipërisë. Dora e tij shkroi alfabetin e miratuar nga Kongresi i Manastirit.
ĂshtĂ« njĂ« nga personalitetet mĂ« tĂ« shquara tĂ« lĂ«vizjes sonĂ« kombĂ«tare, arsimore e kulturore nĂ« fundin e Rilindjes KombĂ«tare dhe tĂ« fillimeve tĂ« PavarĂ«sisĂ« duke pĂ«rjetuar ngjarjet mĂ« kulmore tĂ« jetĂ«s sĂ« vendit nĂ« çerekun e parĂ« tĂ« shekullit tonĂ« nĂ« shumicĂ«n e tĂ« cilave nĂ« mos organizator, qe pjesĂ«marrĂ«s i drejtpĂ«rdrejtĂ«. NĂ« shkrimet e tij pĂ«rdorte emrat e pendĂ«s Jakin Shkodra e Lek Gruda.
Lindi në Shkodër më 20 shkurt 1879, ndërsa në një dorëshkrim shënohet data 19 shkurt 1880 dhe u rrit në gjirin e një familje tregtare të kulturuar shkodrane, nga prindërit Pjetër e Leze Gurakuqi. Me edukimin e tij u mor në mënyrë të veçantë i ati. Pjetër Gurakuqi ishte një tregtar me kulturë relativisht të ngritur, me një rreth të gjerë shokësh e miqsh në mes tregtarëve e intelektualëve të Shkodrës, me një jetë aktive në pazarin e qytetit dhe me marrëdhënie tregtare me Venedikun e Milanon. Shtëpia e këtij tregtari të kulturuar e të shëtitur gumëzhinte nga hyrjet e daljet e njerëzve që vinin të diskutonin hallet e kohës e të merrnin vesh lajmet e botës. I ndodhur përherë pranë të atit, dëgjonte me vëmendje bisedat e diskutimet për ngjarje të së kaluarës dhe të ditës, për luftërat heroike të popullit kundër pushtuesit otoman dhe grabitqarëve ballkanikë dhe për burrat që i udhëhoqën ato. Duke kujtuar këto vite, Gurakuqi student do të shkruante:
âMĂ« çohet mall me kenĂ« nĂ« shpi e me ndigjue baben tue kallzue, si pĂ«rpara, nĂ« ngjarjet e Pashallarvet tĂ« Shkodres, trimnitĂ« e malcorvet e luftat e Malit te Zi, sende qi kishte ndĂź prej tâet e qĂ« edhe ai vetĂ« shume kish paâ.
ShkollĂ«n fillore e tĂ« mesme jo tĂ« plotĂ« i ndoqi nĂ« Kolegjin Saverian nĂ« rendin tekniko-tregtar, qĂ« ishte shkolla mĂ« e organizuar dhe mĂ« e kompletuar qĂ« kishte ShqipĂ«ria e asaj kohe. Luigji qe ndĂ«r nxĂ«nĂ«sit mĂ« tĂ« zellshĂ«m tĂ« shkollĂ«s dhe shumĂ« shpejt, qĂ« nĂ« moshĂ«n 13 vjeçare i shfaqen prirjet pĂ«r gjuhĂ«n shqipe dhe krijime letrare, vjershĂ«n e parĂ« e ka shkruar 13 vjeç. Prej KolegjĂ«s Saveriane doli mĂ« 1897. MĂ« pas plotĂ«son arsimin e mesĂ«m nĂ« Kolegjin arbĂ«resh e ShĂ«n-MitĂ«r KoronĂ«s, ku pati mĂ«sues De RadĂ«n, figurĂ« qĂ« e frymĂ«zoi pĂ«r tĂ«rĂ« jetĂ«n; ai ishte nxĂ«nĂ«si i parĂ« shqiptar aty. Takimin me âtĂ«, Gurakuqi e kujton:
â⊠tue pĂ syt e tij tĂ« mekun kah ndizeshin e shkĂ«lqeshin, tue e pĂ«rmendĂ« ShqipnĂn, unĂ« gjith pĂ«rmallue, nuk mujta me u ndalĂ« pa lĂ«shue, bashkĂ« me dy pika lot, nji tĂ« puthun tĂ« nxehtĂ« mbi at dorĂ« qĂ« punoi sĂĄ e sĂĄ pĂ«r AtdhĂ©âŠ!â
DiplomĂ«n e pjekurisĂ« e merr nĂ« KozencĂ« pĂ«r sciences naturelles, duke pas ndjekur dhe kurse tĂ« veçanta nĂ« filozofi. Vijoi studimet universitare nĂ« Napoli (Itali) nĂ« Fakultetin e MjekĂ«sisĂ« nĂ« vitet 1901-1906, ku njohu Zef Skiroin, profesorin e GjuhĂ«s dhe LetĂ«rsisĂ« Shqipe nĂ« Institutin Lindor tĂ« Napolit. VeprĂ«s sĂ« Skiroit Luigji do tâi pĂ«rpilonte njĂ« parathĂ«nie, tĂ« cilĂ«n Konica do ia paraqiste botĂ«s frĂ«nge me njĂ« pĂ«rkthim fort tĂ« bukur nĂ« tĂ« pĂ«rkohshmen âAlbaniaâ. I pĂ«rpirĂ« nga ajo frymĂ« qĂ« i kushtohej ShqipĂ«risĂ« detyrohet me lanĂ« studimet pĂ«rgjysmĂ« qĂ« tâi kushtohej valĂ«s sĂ« luftĂ«rave pĂ«r lirinĂ« kombĂ«tare duke marrĂ« emrin e tyre nĂ« pseudonimin LekĂ« Gruda.
Me veprĂ«n âVargĂ«nimi nâgjuhĂ« shqype me nji fjalorth shqyp-frengjisht nâmarimâ (Napoli, 1906) bĂ«ri tĂ« parĂ«n pĂ«rpjekje tĂ« suksesshme pĂ«r kodifikimin e metrikĂ«s sĂ« poezisĂ« shqiptare. Po atĂ« vit botoi nĂ« Bukuresht librin âAbetar i vogĂ«l shqyp mas abevet tâBashkimit e tâStambollit me tregime nâdy dhialektetâ e nĂ« Napoli âFjalorth Shqyp-Frengjisht e Frengjisht-Shqyp i fjalĂ«ve tĂ« rejaâ etj. Luigj Gurakuqi botoi mjaft poezi qĂ« dallohen pĂ«r pĂ«rmbajtjen patriotike, pĂ«r lirizmin dhe teknikĂ«n e vjershĂ«rimit. Me artikujt e tij ai dha edhe njĂ« ndihmesĂ« me rĂ«ndĂ«si nĂ« mendimin estetik e nĂ« kritikĂ«n letrare shqiptare. Sa i pĂ«rket vokacionit tĂ« tij tĂ« gjuhĂ«s shqipe, AtĂ« Justin Rrota «gjuhĂ«n shqype e njofti mĂą mirĂ« e mĂą kĂ«thelltĂ« se çdo shqyptĂĄrâ.
NgatĂ«rresĂ«n e parĂ« me autoritetet turke e pati mĂ« 1904 nga shkaku i njĂ« botimi tĂ« vogĂ«l mbi kolonitĂ« shqiptare nĂ« Itali âDy KolonĂ Shqiptare n âItali deri tash tĂ« panjohtunaâ MĂ« 1905 u shtrĂ«ngua me marrĂ« malet pĂ«r tâi shpĂ«tuar ndjekjeve. Me shpalljen e KushtetutĂ«s falen tĂ« gjithĂ« çâkishin bĂ«rĂ« faje politike.
MĂ« korrik 1908 mbĂ«rrin nĂ« ShkodĂ«r i adhuruar nga populli, mban njĂ« fjalim nĂ« shqip nĂ« praninĂ« e Komitetit tĂ« Turqve tĂ« Rinj, e pĂ«rcjellin deri nĂ« shtĂ«pi. NĂ« nĂ«ntor merr pjesĂ« nĂ« Kongresin e Manastirit krah pĂ«rfaqĂ«suesve nga Shkodra: AtĂ« FishtĂ«s, Dom MjedĂ«s, HilĂ« Mosit e Mati Logorecit; ku u zgjodh nĂ«nkryetar dhe anĂ«tar i komisionit pĂ«r njĂ«simin e alfabetit. BashkĂ« me FishtĂ«n ishte pĂ«rfaqĂ«sues i âBashkimiâ-t, me Logorecin kishin mandat tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonin inteligjencĂ«n shkodrane, gjithashtu vetĂ« Luigji kishte mandat tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«.
Gurakuqi pati meritën dhe fatin që udhëhoqi drejtpërdrejtë luftën për krijimin e shkollës kombëtare shqiptare dhe të sistemit tonë arsimor. Nën drejtimin e tij u hodhën themelet e para të sistemit arsimor fillor shtetëror në Shqipëri. U krijua përvoja e parë e ngritjes së administratës arsimore shqiptare, u hartuan dokumentet e para shkollore, u ngrit një sistem i tërë i përgatitjes dhe i kualifikimit të mësuesve. Dora e tij shkroi alfabetet e miratuar nga Kongresi i Manastirit dhe i zbuloi para delegatëve.
Në tetor të 1909 u emërua drejtor i së parës shkollë normale që u hap në Elbasan, ku dha një ndihmesë me vlerë për vënien e arsimit mbi baza kombëtare. Gurakuqi ka meritën se përcaktoi drejt e qartë, më shumë se çdo paraardhës, konceptin mbi shkollën kombëtare shqiptare, përmbajtjen, karakterin dhe parimet e ndërtimit të saj. Ai kërkonte që gjithë fryma dhe përmbajtja e shkollës të ishte në funksion të qëllimeve dhe idealeve kombëtare. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tonë. Ai i dha shkollës shqipe, si autor e bashkautor, 8 tekste mësimore me një vëllim prej 738 faqesh.
Detyrohet me ikĂ« prej Elbasanit, tĂ« dalĂ« jashtĂ« shtetit bashkĂ« me Aqif pashĂ« Elbasanin. NĂ« prill 1911 merr pjesĂ« nĂ« kryengritjen e malĂ«sorĂ«ve tĂ« MbishkodrĂ«s e si njĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit e saj, harton sĂ« bashku me AtĂ« Mati Prennushin Memorandumin e Greçës, apo Librin e Kuq siç njihet ndryshe tĂ« malĂ«sorĂ«ve kryengritĂ«s, zjarri i armĂ«ve tĂ« tĂ« cilĂ«ve do tĂ« paralajmĂ«ronte pavarĂ«sinĂ«. MĂ« 1912 zhvillon njĂ« veprimtari tĂ« dendur pĂ«r organizimin e kryengritjes sĂ« pĂ«rgjithshme, duke qenĂ« i pranishĂ«m nĂ« ToskĂ«ri dhe mĂ« vonĂ« edhe pranĂ« krerĂ«ve tĂ« KosovĂ«s. Mori pjesĂ« nĂ« mbledhjen e Bukureshtit, dhe do merrte pjesĂ« nĂ« shtegtimin nga Bukureshti nĂ« VienĂ«. Me vaporrin e dhĂ«nĂ« nga austro-hungarezĂ«t duke shoqĂ«ruar Ismail Qemalin zbret nĂ« DurrĂ«s mĂ« 24 nĂ«ntor nĂ« orĂ«n 4 mbasdite, u nisĂ«n tĂ« nesĂ«rmen me 25. NjĂ« natĂ« fjetĂ«n nĂ« ĂermĂ« tek Dervish bej Biçakçiu, dhe njĂ« natĂ« nĂ« Fier tek Omer PashĂ« Vrioni. NĂ« VlorĂ« mbĂ«rritĂ«n mĂ« 27 dhjetor nĂ« darkĂ«.
Në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës (dhjetor 1912) u zgjodh Ministër i Arsimit dhe vendosi arsimimin e detyruar fillor për djem e vajza. Merr pjesë në Konferencën e Londrës më 1913, me Ismail Qemalin e Isa Boletinin. Nga gjendja e tensionuar në Shqipërinë e mesme, pasi qëndresa nuk u shfaq e frytshme tërhiqet në Shkodër me Aqif pashën ku vihet në krye të një Komisioni Sundimtar të Përkohshëm. Me Luftën i Botërore Shkodra pushtohet nga ushtria malazeze, Luigj Gurakuqi internohet në Podgoricë nga 17 korriku 1915 deri në janar 1916.
Gjatë pushtimit austro-hungarez, prania e Komparmatës XIX të komanduar nga gjen. Trollmann vihet drejtor i përgjithshëm i Arsimit, hapi shumë shkolla shqipe. Qe një nga themeluesit e Komisisë Letrare më 1916. Profesori i Filologjisë romane në universitetin e Ljubjanës, më parë prof. në Univ. e Gratz-it në Austri që bëri pjesë në punimet e kësaj Komisie, Radomir Nachtingall, e çmon Gurakuqin. Ka merita të shquara në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe, në përpunimin e gjuhës letrare dhe në njësimin e shqipes së shkruar, në stabilizimin e drejtshkrimit, në pasurimin e fjalorit, në çështjet e leksikologjisë, terminologjisë e të gramatologjisë. Gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tone.
Arsimi vazhdoi tĂ« mbetet, siç e thotĂ« vetĂ« ai, dega mĂ« e dashur e zemrĂ«s sĂ« tij. Ai parashtroi nĂ« parlamentin shqiptar ide dhe mendime shumĂ« interesante pĂ«r politikĂ«n arsimore dhe rrugĂ«n qĂ« duhet tĂ« ndiqte shkolla shqiptare. Gurakuqi kishte njĂ« vizion tĂ« qartĂ« pĂ«r rolin e shkollĂ«s nĂ« njĂ« shoqĂ«ri moderne, pĂ«r lirinĂ« dhe tĂ« drejtat themelore tâindividit nĂ« fushĂ«n e arsimit dhe kĂ«rkoi zhvillimin mbi baza ligjore, shkencore e pedagogjike tĂ« shkollĂ«s shqiptare. NĂ« qeverinĂ« e dalĂ« nga Kongresi i DurrĂ«sit ku ishte pĂ«rfaqĂ«sues i ShkodrĂ«s dhe MirditĂ«s, u emĂ«rua zĂ«vendĂ«s i dr. Mihal Turtullit nĂ« ministrinĂ« e Arsimit tĂ« kabinetit tĂ« Turhan PashĂ« PĂ«rmetit. QĂ« nĂ« mbledhjen e parĂ« tĂ« Kongresit tĂ« DurrĂ«sit, mĂ« 1918, L.Gurakuqi âĂąsht kundĂ«r qĂ« nĂ« njĂ« mbledhje kombĂ«tare tĂ« pĂ«rmenden fjalĂ«t toskĂ« e gegĂ« dhe tĂ« krishtenĂ« e myslimanâ, kĂ«rkon qĂ« fjalĂ« tĂ« tilla tĂ« jenĂ« tĂ« ndaluara dhe shton se ââŠĂ§Ă«shtja e lirisĂ« dhe e nderimit tĂ« feve nĂ« Shqipni duhet tĂ« zgjidhet mbas formulĂ«s: âFeja e lirĂ« nĂ« shtet tĂ« lirĂ«â. I ngarkuar nga kjo qeveri si anĂ«tar i delegacionit tĂ« saj nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris ku qendroi 15 muaj. Ădo shkresĂ« e pĂ«rdorur nga delegacioni u shkrua nga duart e tij e tĂ« Mustafa MerlikĂ«s.
Iu dha edhe posti i ministrit tĂ« brendshĂ«m, nĂ« kabinetin disa ditor tĂ« H. PrishtinĂ«s. KĂ«to ide e mendime L.Gurakuqi i shtjelloi hollĂ«sisht nĂ« diskutime nĂ« parlamentin shqiptar dhe, posaçërisht n âartikullin âBazat e bashkĂ«punimit ndĂ«rmjet shqiptarĂ«vet muhamedanĂ« e tĂ« krishtenĂ«â. Ai ishte kategorikisht kundĂ«r atyre qĂ« mendonin se pĂ«r tĂ« larguar konfliktet fetare qĂ« mund te lindnin, duhet, me tĂ« butĂ« e me tĂ« fortĂ«, tĂ« shuhen besimet fetare nĂ« ShqipĂ«ri. MĂ« 1921-1924 qe deputet i ShkodrĂ«s nĂ« KĂ«shillin KombĂ«tar ku si njĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit e opozitĂ«s demokratike luftoi pĂ«r demokratizimin e jetĂ«s sĂ« vendit, pĂ«r lehtĂ«simin e gjendjes sĂ« bujkut nga shtypja e rĂ«ndĂ«, pĂ«r zhvillimin ekonomik e kulturor dhe pĂ«r mbrojtjen e pavarĂ«sisĂ« nga synimet skllavĂ«ruese tĂ« fuqive imperialiste. I qĂ«ndroi besnik deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s idealit pĂ«r tĂ« parĂ« njĂ« ditĂ« tĂ« bashkuar rreth tokĂ«s amtare gjithĂ« vĂ«llezĂ«rit e kombit. Ai ankohej se:
âNa kanĂ« marrĂ« qytetet e na kanĂ« lanĂ« malĂ«sinĂ«, na kanĂ« marrĂ« viset ma tĂ« çmueshme tâatdheut duke na lanĂ« si njĂ« trup pa kokĂ«â.
Tingëllojnë të freskta demaskimet që i bënte Gurakuqi politikës së pastrimit etnik që ndiqnin shovinistët serbë:
âQeveria jugosllave nuk do tĂ« ndalet para asnjĂ« mjetiâ,- deklaronte ai,- âpĂ«r tâi ndĂ«rrue fytyrĂ«n KosovĂ«sâ.
PĂ«r gjendjen tepĂ«r tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« shqiptarĂ«ve nĂ« shtetin jugosllav fajĂ«son FuqitĂ« e MĂ«dha, tĂ« cilat bĂ«nĂ« theror shqiptarĂ«t e trojet e tyre pĂ«r interesat e veta e tĂ« aleatĂ«ve tĂ« tyre. L. Gurakuqi Ă«shtĂ« partizan pĂ«r tĂ« ndihmuar e pĂ«r tâu dalur zot tĂ« drejtave tĂ« popullsisĂ« sĂ« KosovĂ«s. E quante si detyrĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« shtetit shqiptar.
Faji i vetëm i kosovarëve qëndronte vetëm në atë se ata ishin shqiptar e donin të mbeteshin shqiptar.
Ndër fjalimet më të fuqishme të Gurakuqit në parlament janë ato mbi mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Kosovës. Kur qeveria jugosllave në një telegram e quante ndërhyrje në punët e brendshme të saj interesimin e shqetësimin e qeverisë shqiptare për gjendjen tepër të vështirë të shqiptarëve të Kosovës, Gurakuqi, plot indinjatë e zemërim do të merrte fjalën e do të thoshte:
âSi mundte me thanĂ« njĂ« qeveri (Jugosllave) e cila ka mbjellĂ« viset tona me varre tĂ« vllazĂ«nve tonĂ«, se po i pĂ«rzihemi nĂ« punĂ«t e mbrendshme tĂ« saj. Si mundte nji qeveri me thanĂ« se po i pĂ«rzihemi nĂ« punĂ«t e mbrendshme, kur shohim se pĂ«r shkak tĂ« saj me mijĂ«ra fĂ«mijĂ« e gra sillen tĂ« zhveshur e tĂ« zbathur kĂ«tu nepĂ«r TiranĂ« e ushqehen me sevapet e amerikanĂ«ve e tepricat e ushtrisĂ«. Qeveria Jugosllave nuk ka tĂ« drejtĂ« pĂ«r tĂ« na akuzue pĂ«r njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ« kur parlamenti shqiptar kĂ«rkonte vetĂ«m nĂ« emĂ«r tĂ« njerĂ«zizĂ« e humanizmit tĂ« ndĂ«rpriten mizoritĂ« serbe ndaj shqiptarĂ«ve.â
MĂ« 5 mars 1924 u sĂ«mur rĂ«ndĂ« nga njĂ« grip i fortĂ« qĂ« e mbĂ«rtheu afro njĂ« muaj nĂ« shtrat.[13] Shtypi i dha vĂ«mendje tĂ« veçantĂ«, aq sa Avni Rustemi i thoshte Dom ShantojĂ«s âOpozita po pushon: Kemi Gurakuqin e sĂ«murĂ«â.
Në qeverinë e kryesuar nga Fan S. Noli u emërua Ministër i Financave. U dallua për ndjenjën e lartë të përgjegjësisë dhe për vendosmërinë e përpjekjet për krijimin dhe forcimin e shtetit demokratik shqiptar. Mori pjesë në Konferencën e Gjenevës krahas Nolit më 1924. Kur në Parlament Ali Këlcyra i bën vërejtje për qëndrimet e tij liberale, Luigji përgjigjet,
âZ. Ali KĂ«lcyra mĂ« tha si pĂ«r qortim se jam liberal. I falemnderit dhe mund tĂ« jetĂ« i sigurtĂ« zotnia e tij se vdekja do tĂ« mĂ« ndajĂ« nga mendimet e mija liberaleâ.
Duke u deklaruar demokrat e liberal, Gurakuqi thoshte se nuk Ă«shtĂ« as revolucionar as bolshevik e as socialist, koncepte kĂ«to qĂ« nĂ« vitet â20 ishin tĂ« barazvlefshĂ«m dhe kishin kuptimin e ndryshimeve me dhunĂ«, me forcĂ«n e armĂ«ve, me kryengritje. Mark Gurakuqi do shkruajnĂ« ishte trim por sâe pĂ«lqente gjakderdhjen. Gurakuqi ishte pĂ«r zgjidhjen paqĂ«sore tĂ« probleme nepĂ«rmes ligjeve, zgjidhjeve âme drejtĂ«si e nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« butĂ«â. Si i tillĂ«, ishte kundĂ«r futjes se popullit nĂ« udhĂ«n e kryengritjes sĂ« armatosur. Duke pasur kĂ«to koncepte mbi rolin e ligjit, dhe zgjidhjen paqĂ«sore dhe jo kryengritjen e zgjidhjen me dhunĂ« tĂ« problemeve, Gurakuqi u pĂ«rfshi nĂ« LĂ«vizjen e 1924, pas njĂ« hezitimi e kundĂ«rshtimi tĂ« fortĂ«. Miku i tij, Mustafa Merlika-Kruja shkruan nĂ« letĂ«rkĂ«mbimin me AtĂ« Paulin Margjokajn:
âNĂ« lĂ«vizjen e qershorit 1924 ka qenĂ« kundĂ«rshtar deri qĂ« nuk qe vendosun, ka luftue si LuĂą pĂ«r tâa ndalue, tue profetue pikĂ« pĂ«r pikĂ« tĂ« gjitha pasojat qi u vĂ«rtetuen ma vonĂ« njana mbas tjetrĂ«s. Por, mjerisht, mandej kur sâi eci fjala, vot mbas rrymĂ«s e u bĂą edhe ministĂ«r me Fan Nolinâ.
âGurakuqi u tĂ«rhoq (nĂ« revolucion) pas njĂ« kundĂ«rshtimi tĂ« fortĂ«. Mund ta dĂ«shmojnĂ« sa u ndodhĂ«n nĂ« VlorĂ«â. â shkruante Stavro Vinjau.
Për veprimtarinë e tij si ministër vazhdojmë të lexojmë Vinjaun:
â⊠si ministĂ«r i Financavet i Kabinetit Noli bĂ«ri çudira. Gjeti 4 milion franga ari tĂ« papaguara; me administrimin e tij tĂ« shkĂ«lqyer, me ngursimet e tij (ngursente parat e Shtetit mĂ« tepĂ«r se paratĂ« e tij) arriti qĂ« jo vetĂ«m buxhetin e ri tâa mbyllnjĂ« me njĂ« tepricĂ« prej 1.000.000 franga ari, po edhe tĂ« gjithĂ« borxhet e Shtetit tĂ« kohĂ«s sĂ« kaluar tĂ« paguhen; nĂ«punĂ«sit tĂ« cilĂ«t prej 2-3 vjetĂ«vet qenĂ« mĂ«suar tĂ« paguheshin me njĂ« vonesĂ« prej 3-4 muajsh, arritne ditĂ«t e fundit tĂ« administrimit tĂ« tij tĂ« paguhen rregullisht. Dhe barasimin e buxhetit e bĂ«ri pa mbyllur asnjĂ« pagesĂ« tĂ« dobishme nĂ« arĂ«sim e P. Botore, pa pakĂ«suar ushtrin dhe duke i dhĂ«nĂ« xhandarmĂ«ris sa kĂ«rkoj Komanda e PĂ«rgjithĂ«shme.â
Pas shtypjes sĂ« LĂ«vizjes sĂ« qershorit shkoi nĂ« Itali, ku mĂ« 2 mars 1925 u vra nĂ« Bari prej Baltjon StamollĂ«s nĂ« derĂ« tĂ« Hotel Cavour, kushĂ«ri i vetĂ« Luigjit. Ishte mbrĂ«mja e 2 marsit, nĂ« restorantin e hotelit, Luigj Gurakuqi po darkonte me dy miq tĂ« tij dhe gruan e njĂ«rit prej tyre: Riza Dani me bashkĂ«shorten Makbule dhe vĂ«llai i tij Dan Hasani. KĂ«rkoi leje prej tyre duke i paraqitur arsyen: do tâshkoj tek Sotiri, mbĂąsi i kam premtue nji kukull vajzes sĂ« tij.[20] NĂ« xhepat e shkyer tĂ« ish-Ministrit tĂ« financave policia italiane gjeti vetĂ«m 350 lira. Nisi tĂ« hante njĂ« herĂ« nĂ« ditĂ« me tĂ« dalĂ« refugjat.
Varrimi i Luigj Gurakuqit, në qendër Hasan Prishtinën duke e përshëndetur bashkëpatriotin e tij
Nâorganizimin e kĂ«tij atentanti kishin dorĂ« si Ahmet Zogu, Ceno Kryeziu, ashtu dhe Ăatin Saraçi, dĂ«ftuar kjo nga letra nisur nga vrasĂ«si qĂ« kĂ«rkon ndihmĂ«:
âKerkoj mbrojtje dergoni tĂ« holla ndermjetsoni pĂ«r pshtim pranĂ« QeveriĂ«s Italjane. Pyetnij Ăatin Saraçin ku ashtâŠ? âbesaâ ndihma!âŠ
Miku i tij, Hasan Prishtina, mbi varrin e tij do tĂ« shprehej: âFlej i qetĂ« Gurakuq, shpagen tĂąnde do ta marrim me pĂ«rparimin e ShqipniĂ«s.â
Autoritetet italiane nuk lejuan qĂ« funerali tĂ« mbahej nĂ« qytet, por vetĂ«m brenda mureve tĂ« varrezave. Nâato çaste tragjike miku i afĂ«rt i Gurakuqit, Lin Kamsi ruajti veshjen me tĂ« cilĂ«n ishte vra âtrimi i bardhĂ« si dborĂ«â pĂ«r tâia lanĂ« si kujtim brezave tĂ« ardhshĂ«m. NĂ« Bari rendĂ«n refugjatĂ« shqiptarĂ« prej gjithkah. U mbajtĂ«n fjalime prej bashkĂ«shortes sĂ« Sotir GjikĂ«s, zonjĂ«s Lilli Quarta, prej Hasan PrishtinĂ«s, Llazar Fundos, Beqir Valterit etj. / KultPlus.com